Mút tay, đẩy lưỡi, cắn môi: thói quen ảnh hưởng răng của trẻ

Mút ngón tay hay ngậm ti giả là phản xạ tự nhiên giúp trẻ nhỏ bình tĩnh và dễ ngủ. Ở tuổi còn bé, đó không phải điều đáng lo. Vấn đề chỉ xuất hiện khi thói quen kéo dài và đủ thường xuyên để tạo lực lên răng và xương hàm đang phát triển. Bài này giúp cha mẹ phân biệt khi nào nên để yên, khi nào nên đưa con đi khám, và cách giúp con bỏ thói quen mà không biến nó thành cuộc chiến.

Tóm lại: • Mút tay, ngậm ti giả là phản xạ tự nhiên ở trẻ nhỏ; chỉ đáng lo khi kéo dài, thường xuyên và còn khi răng cửa vĩnh viễn bắt đầu mọc. • Thói quen kéo dài có thể làm răng cửa chìa ra, cắn hở hoặc hẹp cung hàm trên. • Khen ngợi, tìm lúc bé hay mút và để bé cùng quyết định thường hiệu quả hơn la mắng. • Nếu bé đã khoảng 4–5 tuổi mà vẫn chưa bỏ, hoặc răng đã thay đổi, nên đưa bé đi khám để bác sĩ đánh giá có cần khí cụ hỗ trợ không.

Vì sao một thói quen nhỏ lại ảnh hưởng đến răng?

Răng nằm ở vị trí cân bằng giữa lực của môi, má ở phía ngoài và lưỡi ở phía trong. Xương hàm của trẻ còn mềm và đang lớn. Khi có một lực đặt thêm vào thường xuyên, mỗi ngày nhiều giờ, như ngón tay tì vào răng cửa hay lưỡi đẩy ra trước mỗi lần nuốt, sự cân bằng này bị lệch và răng, xương dần thay đổi theo.

Mức độ ảnh hưởng tuỳ vào ba yếu tố: bao lâu mỗi ngày, lực mạnh hay nhẹ, và kéo dài đến tuổi nào.

Các thói quen thường gặp

Mút ngón tay và ngậm ti giả

Nhiều trẻ tự bỏ trong khoảng 2–4 tuổi. Nếu thói quen vẫn còn khi răng cửa vĩnh viễn bắt đầu mọc, có thể gặp:

• Răng cửa trên chìa ra trước, răng cửa dưới ngả vào trong.
• Răng cửa không chạm nhau khi cắn (cắn hở phía trước).
• Cung hàm trên hẹp lại, có thể dẫn đến cắn chéo răng sau.

Đẩy lưỡi khi nuốt

Bình thường khi nuốt, đầu lưỡi tì lên vòm miệng phía sau răng cửa trên. Ở một số trẻ, lưỡi lại đẩy ra giữa hai hàm răng. Đẩy lưỡi thường đi kèm cắn hở, thở miệng hoặc là "di chứng" của thói quen mút tay. Cha mẹ có thể để ý thấy bé nói ngọng một số âm, hoặc lưỡi lộ ra giữa răng khi nuốt.

Cắn môi, mút môi

Trẻ hay mút hoặc cắn môi dưới có thể đẩy răng cửa trên ra trước và răng cửa dưới vào trong, làm độ hô rõ hơn.

Cắn móng tay, cắn bút

Thói quen này ít ảnh hưởng đến khớp cắn hơn, nhưng có thể làm mẻ men răng, tổn thương nướu và đưa vi khuẩn vào miệng.

Khi nào cha mẹ nên đưa con đi khám?

• Bé vẫn mút tay hay ngậm ti giả thường xuyên khi đã khoảng 4–5 tuổi trở lên.
• Thấy răng cửa trên chìa ra, hoặc có khe hở giữa răng trên và dưới khi bé cắn.
• Bé hay ngủ há miệng, thở bằng miệng.
• Lưỡi lộ ra giữa răng khi nói hoặc nuốt; bé phát âm một số âm chưa rõ.
• Đã thử nhiều cách mà bé không bỏ được.

Khi khám, bác sĩ đánh giá thói quen đã ảnh hưởng đến đâu, và cho biết bé chỉ cần bỏ thói quen hay cần thêm khí cụ hỗ trợ.

Giúp con bỏ thói quen: nhẹ nhàng mà kiên trì

Thói quen thường gắn với cảm xúc: buồn ngủ, chán, lo lắng. La mắng hay đánh vào tay thường khiến trẻ mút lén nhiều hơn. Một vài cách cha mẹ có thể thử:

• Nói chuyện với con theo cách bé hiểu, ví dụ "ngón tay đẩy răng con ra ngoài đấy".
• Khen khi bé không mút, thay vì chỉ nhắc khi bé đang mút. Một bảng dán sao cho mỗi ngày thành công có tác dụng với nhiều trẻ. Cách khen bằng sao cũng dùng được cho việc chải răng: trò chơi "Đánh răng cùng Asa" trong Zalo Mini App của Nha khoa Asahii đếm đủ hai phút và tặng sao khi bé chải xong.
• Tìm lúc bé hay mút: khi xem tivi, trước khi ngủ, khi lo lắng. Cho tay bé việc khác làm như ôm gấu bông, bóp bóng mềm.
• Cai ti giả từ từ, giảm dần số lần dùng trong ngày trước khi bỏ hẳn ban đêm.
• Để bé tự quyết định một phần, ví dụ chọn ngày bắt đầu, chọn phần thưởng.

Không nên bôi chất cay, đắng lên tay bé khi chưa hỏi ý kiến bác sĩ, vì có thể gây kích ứng và làm bé căng thẳng hơn.

Lời khuyên của BS. Chu Thùy Trinh: Đừng la mắng khi con mút tay. Khen con những lúc con quên mút và cho tay con một việc khác để làm thường hiệu quả hơn nhắc nhở liên tục.

Khi cần khí cụ hỗ trợ

Nếu thói quen đã ảnh hưởng đến răng hoặc trẻ lớn mà vẫn không bỏ được, bác sĩ có thể cân nhắc:

• Hàm chặn lưỡi hoặc khí cụ nhắc nhở, giúp bé không đặt ngón tay hay lưỡi vào vị trí cũ.
• Bài tập cơ miệng để tập vị trí lưỡi đúng khi nghỉ và khi nuốt.
• Khí cụ nong hàm nếu cung hàm trên đã hẹp.

Ở Asahii, hàm chặn lưỡi và nong hàm thuộc nhóm khí cụ chỉnh nha tăng trưởng cho trẻ do BS. Chu Thùy Trinh phụ trách; bác sĩ giải thích vì sao cần (hoặc chưa cần) khí cụ trước khi cha mẹ quyết định.

Khí cụ chỉ là công cụ hỗ trợ. Sự đồng hành của cha mẹ và mong muốn của chính bé vẫn là phần quan trọng nhất. Khi thói quen được bỏ sớm, một phần sai lệch nhẹ ở trẻ nhỏ có thể cải thiện dần; phần còn lại bác sĩ sẽ theo dõi và điều trị khi cần. Ảnh răng chụp ở mỗi lần khám được lưu trong hồ sơ để thấy rõ răng cửa thay đổi thế nào sau khi bé bỏ thói quen. Xem thêm bài Chỉnh nha can thiệp sớm cho trẻ.

Khi nào nên đưa con đi khám ngay

• Răng cửa bị chìa ra rõ rệt hoặc lung lay bất thường.
• Ngón tay bé bị sưng, nứt, nhiễm trùng do mút nhiều.
• Bé ngủ ngáy to, thở miệng kéo dài, ban ngày hay mệt.

Thói quen của mỗi trẻ ảnh hưởng khác nhau, và chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới biết bé cần theo dõi hay cần hỗ trợ thêm. Xem thêm về dịch vụ chỉnh nha tại Nha khoa Asahii hoặc đặt lịch khám cho bé qua hotline 0928 888 121, Zalo hay Mini App.